ربع رشیدی؛ نخستین دانشگاه بین‌المللی جهان در تبریز کهن

وحید زینالی – صریرنیوز: ربع رشیدی تبریز، یکی از کهن‌ترین و ارزشمندترین یادگارهای علمی و فرهنگی ایران، بار دیگر توجه پژوهشگران و علاقه‌مندان تاریخ را به خود جلب کرده است. این مجموعه عظیم که در شمال‌شرقی تبریز و در دامنه کوه سرخاب قرار دارد، به عنوان اولین دانشگاه بین‌المللی جهان از سده هفتم هجری شناخته می‌شود؛ یادگاری از دوران ایلخانان مغول که بیش از هفت قرن پیش به همت وزیر دانشمند ایرانی، رشیدالدین فضل‌الله همدانی، تأسیس شد.
ربع رشیدی در زمان خود مجموعه‌ای کامل از نهادهای آموزشی، علمی، درمانی، مذهبی و اجتماعی بوده است. در این مرکز، پزشکانی از هند، چین، مصر و شام، در کنار فقها و دانشمندان ایرانی و اسلامی، به تدریس و پژوهش مشغول بودند. اسناد تاریخی نشان می‌دهد که بیش از ۶ هزار دانشجو از اقصی نقاط جهان در این مرکز علمی تحصیل می‌کردند و آموزش در رشته‌هایی چون فلسفه، فقه، پزشکی، ادبیات، تاریخ و کشاورزی به زبان‌های گوناگون از جمله فارسی، عربی، ترکی، یونانی، چینی و سانسکریت انجام می‌شده است.
به گفته کارشناسان میراث فرهنگی، ربع رشیدی از پنج بخش اصلی شامل روضه، دارالحفاظ، خانقاه، دارالضیافه و دارالشفا تشکیل می‌شد. هر بخش با هدفی مشخص طراحی شده بود؛ از تعلیم قرآن و علوم دینی گرفته تا درمان بیماران و پذیرایی از مهمانان خارجی. وجود کارخانه‌های کاغذسازی، کارگاه‌های پارچه‌بافی و کاروانسراهای متعدد در پیرامون آن، نشانه‌ای از خودکفایی و مدیریت منظم شهری در این مجموعه به شمار می‌رود.
رشیدالدین فضل‌الله همدانی، بنیان‌گذار این مرکز علمی، وزیر اعظم غازان خان و از برجسته‌ترین متفکران دوران ایلخانی بود. او که از خاندان پزشکان همدانی برخاسته بود، با درک اهمیت علم و فرهنگ در بازسازی ایران پس از حملات مغول، املاک و دارایی‌های فراوانی را از سراسر ایران و سرزمین‌های همسایه وقف اداره ربع رشیدی کرد. این مجموعه، نه‌تنها کانون دانش و تمدن آن روزگار بود، بلکه الگویی برای نهادهای آموزشی آینده در ایران و جهان محسوب می‌شود.
با وجود شکوه و اهمیت آن، ربع رشیدی پس از فوت رشیدالدین، در پی دسیسه‌های درباریان و اتهامات سیاسی، مورد غارت قرار گرفت و بخش‌های زیادی از آن ویران شد. با این حال، شواهد تاریخی نشان می‌دهد که آثار این مجموعه تا دوره صفویه و حتی قاجار همچنان پابرجا بوده است.
این مجموعه تاریخی در سال ۱۳۵۴ خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و وقف‌نامه ۳۰۰ صفحه‌ای آن، امروز به عنوان سندی ارزشمند در فهرست میراث یونسکو و در محل کتابخانه مرکزی تبریز نگهداری می‌شود؛ سندی که شکوه علمی و فرهنگی ایران را در قرن هفتم هجری به جهانیان یادآوری می‌کند.
ربع رشیدی تبریز، نمادی از پیشگامی ایرانیان در گسترش علم، فرهنگ و همزیستی جهانی است؛ اثری که یادآور روزگاری است که تبریز نه‌تنها شهر اولین‌ها در ایران، بلکه یکی از مراکز بزرگ علم و تمدن بشری بود.