روایت اسناد از قیام مردم تبریز در 29 بهمن 1356
صریر: ۲۹ بهمن سال ۱۳۵۶ دومین حرکت گسترده اسلامی و مردمی است که متعاقب قیام خونین ۱۹ دی مردم قم در شهر قهرمانپرور تبریز صورت گرفت، این حرکت راه امت اسلامی را به راه خونینی که در بیش روی داشت، پیوند داد و لحظاتی را به دنبال آورد که از آن خورشید حیات آفرین انقلاب اسلامی شروع به درخشش کرد.
به گزارش صریر از تبریز، روز ۲۹ بهمن ۱۳۵۶، مراسم بزگداشت شهدای ۱۹ دی قم که با دعوت علما و روحانیون تبریز برگزار شده بود با آتش ماموران رژیم پهلوی مواجه شد و طی آن عدهای شهید و بسیاری مجروح شدند. به دنبال این وقایع محمدرضا پهلوی شخصاً هیئت ویژهای را مأمور رسیدگی به اتفاقات تبریز کرد. این هیئت در گزارشی اعلام کرد: «استاندار برای تسریع در اختیار قرار گرفتن نیروی کمکی نظامی (در بدو امر یک گردان و بعد تا یک تیپ) با فرمانده نیروی زمینی شاهنشاهی تماس حاصل مینماید که در این مورد نیروی زمینی شاهنشاهی از طریق ستاد بزرگ ارتشتاران با کسب اجازه از پیشگاه مبارک ملوکانه اقدام لازم را معمول میدارد. استاندار ضمناً از آقای نخستوزیر تقاضای اعلام حکومت نظامی میکند جواباً آقای نخستوزیر فرمان شاهنشاه را در این مورد بدین شرح ابلاغ مینماید: حکومت نظامی نه ولی با قدرت عمل کنید – واحدهای نظامی در اختیار استاندار است با قدرت عمل نماید.»
پایگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ قیام ۲۹ بهمن مردم تبریز در چهلمین روز شهدای قیام ۱۹ دی قم سرآغاز تداوم نهضت اسلامی شد. در آستانه اربعین شهدای قم مردم تبریز به دعوت علمای آن دیار حادثهای را رقم زدند که مردم سراسر کشور آن حرکت را الگو قرار داده و به عنوان یک راهبرد مبارزاتی سرنوشتساز به کار گرفتند. اهمیت قیام ۲۹ بهمن تبریز به خوبی در خاطرات و اسناد قابل محاسبه و مشاهده است به همین منظور نگاهی اجمالی به روایت اسناد و مطبوعات مرتبط با قیام مردم تبریز وجوه دیگری از این اهمیت را نمایان میسازد.
نقطه آغاز قیام ۲۹ بهمن
به گزارش بولتن محرمانه ساواک از وقایع روزهای منتهی به چهلم شهدای قم «از روز ۲۵۳۶/۱۱/۲۵ از طرف آیات و برخی از روحانیون مقیم شهر قم اعلامیههایی منتشر گردید و طی این اعلامیهها از مردم درخواست شد که به مناسبت چهلمین روز کشته شدن چند تن از اخلالگران در حوادث ۱۹ دی ماه سال جاری در شهرستان مذکور اقدام به تعطیل مغازهها نموده و مجالس فاتحه و عزاداری برپا دارند. متعاقباً از جانب عوامل ایات مقیم قم و افراطیون مذهبی ضمن توزیع اعلامیههای منتشرشده در شهرهای مختلف کشور کوششهایی به عمل آمد تا روز ۲۹ / ۱۱/ ۳۶ تعطیل عمومی به صورت عمل درآید. از بعدازظهر روز ۳۶/۱۱/۲۷ تا ساعت ۱۳:۳۰ روز ۲۹/ ۱۱/ ۳۶ اقدامات و فعالیتهایی در رابطه با موضوع فوق در قم و سایر نقاط کشور انجام شده …»
گزارشگر ساواک با ارائه فهرستی از اقدامات صورت گرفته در قم و سایر شهرها به طور مبسوط به حوادث تبریز پرداخته و در بخشی از آن مینویسد: «روز ۳۶/۱۱/۲۸ از طرف چند تن از روحانیون سرشناس شهر تبریز اعلامیهای منتشر و طی آن اعلام شده که به مناسبت چهلمین روز واقعه قم مجلس یادبود در مسجد میرزا یوسف مجتهدی شهر تبریز برگزار خواهد شد. از صبح روز ۳۶/۱۱/۲۹ بازارهای شهرستانهای تبریز، مراغه، اهر، سراب، آذرشهر، و خسروشاه تعطیل بوده است.»
کشتار مردم تبریز توسط رژیم پهلوی
به گزارش ساواک: «شورای هماهنگی استان آذربایجان شرقی بهطور فوقالعاده تشکیل و تصمیم گرفته شده که واحدهایی از نیروهای مسلح نظامی برای کمک به مأمورین انتظامی وارد عمل شوند.» آنها با اعزام به خیابانها اقدام به تیراندازی کرده و تعدادی را به شهادت رساندند.
در سند دیگری درباره آمار شهدا، مجروحین و دستگیرشدگان حوادث ۲۹ بهمن آمده است: «تا کنون شش نفر از اخلالگران کشته شده و ۱۲۵ نفر نیز مجروح و تعداد ۲۱۰ نفر دستگیر گردیدهاند.»
روزنامه اطلاعات هم از شهادت ۶ نفر و مجروح شدن ۱۲۵ نفر در وقایع ۲۹ بهمن تبریز خبر داد.
تکثیر و توزیع اعلامیه سیدکاظم شریعتمداری توسط ساواک
سیدکاظم شریعتمداری طی اعلامیهای مردم را به سکوت و آرامش دعوت کرده و نوشت: «هرگونه اظهار تشنج و تظاهرات زیانبار جایز نیست، لذا با تشکر از احساسات حقیقی مردم آذربایجان مخصوصا تبریز لازم است عموم مردم از این ساعت در منزل خود باشند و از فردا بازار را باز و مشغول زندگی آرام خود باشند.»
نکته قابل توجه آن که ساواک از این اعلامیه استفاده مورد نظر را کرده و با پخش آن در تمام شهر تبریز سعی در آرام کردن اوضاع دارد. به گزارش ساواک: «با اقداماتی که انجام گرفته اعلامیه مذکور به تعداد زیاد تکثیر و شب هنگام و بامداد ۳۶/۱۱/۳۰ در نقاط مختلف شهر تبریز پخش و الصاق گردیده است.»
واکنش مراجع و علما به قیام مردم تبریز
بلافاصله بعد از قیام ۲۹ بهمن، مراجع تقلید، علما و روحانیت مبارز در شهرهای مختلف به خصوص تهران و قم به حادثه خونین و دلخراش تبریز واکنش نشان دادند. امام خمینی که به خوبی ادامه روند نهضت را بعد از ۱۹ دی پیشبینی کرده و آن را طلیعه پیروزی نام نهاده بود، در پیامی خطاب به اهالی آذربایجان فرمودند: «سلام بر اهالی شجاع و متدین آذربایجان… درود بر مردانی که در مقابل دودمان بسیار خطرناک پهلوی قیام کردند و با فریاد مرگ بر شاه خط بطلان بر خرافه گوییهای او کشیدند.» امام خمینی مجدداً مردم را به پیروزی امیدوار ساختند و نوشتند: «من به شما اهالی معظم آذربایجان نوید میدهم، نوید پیروزی نهایی…»
آیتالله سیدعبدالله شیرازی از مشهد نیز با صدور اعلامیهای ضمن تسلیت واقعه ۲۹ بهمن تبریز «به پیشگاه مقدس حضرت ولیعصر و به عموم آقایان اعلام و حججاسلام تبریز و اهالی محترم آذربایجان و خانواده داغدیدگان»، به مسئولین امور تذکر دادند که «در مقابل خواستههای دینی و مذهبی و حقوق مشروعه ملت نباید چنین عکسالعملی نشان داد.»
آیتالله گلپایگانی نیز با ارسال نامهای سرگشاده به علمای تبریز ضمن تسلیت اعلام کردند که «روز چهارشنبه ۱۴ ربیعالاول (۳ اسفند) حوزه علمیه قم تعطیل و مجلس ترحیم در مسجد اعظم برگزار خواهد شد. آیتالله گلپایگانی پس از برشمردن جنایات رژیم پهلوی افزودند: «دیگر نمیتوان مردم را با برنامههای مرتجعانه و حقارتبخش ۲۵۰۰ ساله پیش اقناع کرد و مرتجعان نمیتوانند شعائر دوره جاهلیت را که توحید اسلام و احکام قرآن بر آنها خط بطلان کشیده تجدید نمایند… دوران حکومت فردی و استبدادی به پایان رسیده و ملتها از حقوق حقه خود دفاع مینمایند.»
آیتالله مرعشی نیز با صدور نامهای سرگشاده به علمای تبریز، ضمن ابراز «تأثر و تأسف شدید» از «ضرب و جرح و قتل عدهای از مؤمنین و مسلمانان» تبریز، «دفاع از حریم اسلام و جامعه روحانیت» را «وظیفه هر فرد مسلمان» دانست و «وظیفه روحانیون» را «نگهداری و حراست از حریم اسلام و قرآن» اعلام کرد و اضافه کرد که همین روحانیون بودند که «در حمله عثمانیها به آذربایجان در قصبه چالدران جان خود را از دست دادند» و در «حمله ازبک و افاغنه به خراسان و حمله عثمانی به شهرها و نیز حمله بیگانگان به جنوب و در همه حال آنان برای دفاع پیشقدم بودهاند.» و در پایان افزود: «ما جداً مصادر امور را مقصّر حوادث قم و تبریز میدانیم و از آنان میخواهیم زندانیان بیگناه و فضلا و مدرسینی که بیجهت در تبعید به سر میبرند هر چه زودتر مستخلص و به اوطان خود برگردانده شوند.»
اعزام هیئت ویژه به تبریز توسط محمدرضا پهلوی
اما اهمیت قیام ۲۹ بهمن تبریز برای دربار آن چنان بود که محمدرضا پهلوی شخصاً هیئتی ویژه را مأمور رسیدگی به این پرونده کرد و هیئت مزبور در یکم اسفند ماه ( دو روز پس از حادثه ) وارد تبریز شد و با تهیه گزارش مشروحی جزئیات حوادث را به دربار منتقل کرد.
در گزارش هیئت رسیدگی به ریاست ارتشبد شفقت به زمینههای شکلگیری حادثه و جزئیات ویژهای پرداخته شد که در آن علاوه بر ناتوانی دستگاههای امنیتی در برآورد پیشامدهای حوادث تبریز درباره شروع درگیریها آمده است: «در حدود ساعت ۹ گروه دیگری در جلوی مسجد میرزا یوسف با مشاهده بسته بودن درب مسجد به اعتراض پرداختند و با مأمورین شهربانی که در محل قرار گرفته بودند برخورد مینمایند و رئیس کلانتری ۹ تبریز ( سرگرد حقشناس که فاقد وجهه خوب در بین مردم میباشد) با ادای کلمات موهن توام با بیتدبیری مینماید که در تهییج و عصبانیت مردم مؤثر بوده است…»
در ادامه گزارش این هیئت در قسمتی با عنوان “اقدامات سازمانهای مسئول” به نقش نیروهای دولتی و امنیتی اشاره کرده و درباره دستورات محمدرضا پهلوی برای جلوگیری از قیام مردم تبریز مینویسد: «استاندار برای تسریع در اختیار قرار گرفتن نیروی کمکی نظامی (در بدو امر یک گردان و بعد تا یک تیپ) با فرمانده نیروی زمینی شاهنشاهی تماس حاصل مینماید که در این مورد نیز نیروی زمینی شاهنشاهی از طریق ستاد بزرگ ارتشتاران با کسب اجازه از پیشگاه مبارک ملوکانه اقدام لازم معمول میدارد. استاندار ضمناً از آقای نخستوزیر تقاضای اعلام حکومت نظامی میکند جواباً آقای نخستوزیر فرمان شاهنشاه را در این مورد بدین شرح ابلاغ مینماید: حکومت نظامی نه ولی با قدرت عمل کنید – واحدهای نظامی در اختیار استاندار است با قدرت عمل نماید.»
پس از این گزارشات سپهبد آزموده استاندار آذربایجان شرقی عزل و ارتشبد شفقت جایگزین او میشود. همچنین ریاست شهربانی استان نیز به تنزیل درجه و رتبه محکوم میشود.
یکی از اتفاقات مهم در آن بازه زمانی دیدار هیئت ویژه رسیدگی با روحانیون تأثیرگذار تبریز است که روحانیت مبارز و در رأس آن آیتالله قاضیطباطبایی در اعلامیهای به جهت جلوگیری از سوءاستفاده رژیم پهلوی از این ملاقات مفاد انگیزهها، علل و دلایل قیام روحانیت و مردم تبریز را تشریح میکند.
به هرترتیب آنطور که از اسناد برمیآید قیام مردم تبریز تأثیر بسیار شگرفی در پیشبرد اهداف نهضت اسلامی و تضعیف پایههای رژیم پهلوی داشت به طوری که پس از آن زنجیرههای چهلمهای مداوم در سراسر کشور منتهی به سقوط رژیم ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی شد و از این جهت است که میتوان از قیام ۲۹ بهمن تبریز به عنوان قیام سرنوشتساز یاد کرد.
ارسال دیدگاه
مجموع دیدگاهها : 0در انتظار بررسی : 0انتشار یافته : ۰