آیا حضرت فاطمه(س) فدک را ارث خود می‌دانست؟

به گزارش صریر از تبریز، فدک سرزمینی آباد و حاصل‌خیز در نزدیکی خیبر (کمابیش ۱۴۰ کیلومتری مدینه) بود. «یوشع‌بن نون» از سران فدک آن سرزمین را به پیامبر (ص) تسلیم کرد و ساکنان آنجا متعهد شدند که نیمی از حاصل آن را هر سال به پیامبر (ص) واگذارند و از آن پس زیر پرچم اسلام زندگی کنند.
سرزمین‌هایی که در اسلام با نبرد و جنگ گرفته می‌شوند از آن همه مسلمانان و اداره آن به دست حاکم شرع است. اما سرزمین‌هایی که بدون هجوم نظامی و اعزام نیرو به دست مسلمانان می‌افتد از آنِ خود پیامبر (ص) و امام پس از اوست.
ازاین‌رو پیامبر (ص) فدک را به دختر خود حضرت زهرا (س) بخشید. محدثان شیعه و گروهی از دانشمندان اهل سنت نوشته‌اند: «هنگامی که آیه {وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ}؛ «حق خویشاوندان را بپرداز» (اسراء: ۲۶) نازل شد پیامبر (ص) دخترش فاطمه (س) را خواست و فدک را به وی واگذارد».[۱]
عامه و خاصه می‌نویسند که چون این آیه نازل شد پیامبر (ص) سرزمین فدک را به فاطمه(س) بخشید.
امیرالمؤمنین (ع) در نامه‌ای به «عثمان بن حنیف» در این‌باره چنین می­نویسد: «آری از آنچه آسمان بر آن سایه افکنده فدک در دست ما بود. مردمی بر آن بخل ورزیدند و مردمی دیگر سخاوتمندانه از آن دیده پوشیدند و بهترین داور خداست… .[۲]
از این سخن می‌توان دانست که فدک از زمان پیامبر در دست فاطمه (س) و علی (ع) بود.
افزون بر این هنگامی که ابوبکر فدک را گرفت به فاطمه (س) گفت: «شاهد بیاور که مالک فدکی». او علی (ع) ، «ام‌أیمن» و «رباح» را نزد خلیفه آورد. اما خلیفه گواهی آنان را نپذیرفت و فاطمه (ع) سوگند یاد کرد که دیگر با ابوبکر سخن نگوید.[۳]
سپس ابوبکر به حدیثی استناد کرد و گفت: از پیامبر شنیدم که فرمود: «نَحْنُ مَعاشِرَ الأَنْبِیَاءِ لا نُورَثُ»؛ «ما گروه پیامبران ارث برده نمی‏شویم ‏[ارث به‌جا نمی‏گذاریم‏]».
حضرت فاطمه (س) فرمود که این حدیث با قرآن مخالف است؛ زیرا قرآن مجید از قول زکریای پیامبر می‏گوید:
{فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا * یَرِثُنِی وَ یَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ} (مریم: ۵ و ۶)
[پروردگارا!] تو از نزد خود جانشینی به من ببخش که وارث من و وارث دودمان یعقوب باشد.
از این آیه می‌توان فهمید که زکریا از خودش ارث می‏گذارد.
«یعقوبی» نقل می‌کند که فاطمه (س) دختر پیامبر خدا (ص) نزد ابو‌بکر آمد و میراث خود را از پدرش خواستار شد. اما ابوبکر به او گفت: پیامبر خدا گفته است:«إنّا مَعاشِرَ الأَنبیاءِ لا نورَثُ، ما تَرَکَنا صَدَقَهٌ»؛ «ما گروه پیامبران ارث برده نمی‌شویم، آنچه به‌‌جای می‌گذاریم، صدقه است».
پس گفت:
أفی اللهِ أَن تَرِثَ أَباکَ وَلا أَرِثَ أَبی، أَما قالَ رَسُولُ الله: المَرءُ یَحفَظُ فی وُلدِه؟[۴]
آیا حکم خداست که تو از پدرت میراث بری و من از پدرم میراث نبرم، آیا پیامبر خدا نگفته است که حق مرد درباره فرزندانش رعایت می‏شود؟
پس ابوبکر گریست.
حضرت فاطمه (س) از خطا و لغزش معصوم و از مصداق‌های آیه تطهیر بود[۵]و ازاین‌رو امکان نداشت که در فهم آیه و سنت پیامبر اشتباه کند یا چیزی غیرواقعی به پیامبر نسبت بدهد.
بنابراین، چه فدک ملک شخصی پیامبر بوده و بعد از فوت ایشان به حضرت زهرا (س) رسیده و چه پیامبر در زمان حیاتش آن را به ایشان بخشیده باشد، به هر روی از آن زهرا (س) بوده است.

—————————————————–

[۱]. مجمع‌البیان، ج ۲، ص ۴۱۱؛ شرح نهج البلاغه، ج ۱۶، ص۲۶۸.
[۲]. نهج‌البلاغه، نامه ۴۵.
[۳]. انساب الاشراف، ج ۱۰، ص۷۹؛ تاریخ اسلام، ج ۱، ص۵۹۱؛ تاریخ طبری، ج ۴، ص۳۴۵؛ تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص۶۹؛ فتوح البلدان، بلاذری، ص ۴۶.
[۴]. تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص۲.
[۵]. جامع البیان، ج ۸، ص ۲۲؛ احکام القرآن، جصاص، ج ۳، ص۴۷۱؛ تفسیر ثعلبی، ج ۹، ص۳۵؛ الصواعق المحرقه، ص ۲۴۳؛ اسباب النزول، واحدی، ص ۲۳۹؛ شواهد التنزیل، ج ۲، ص۳۶.

منبع: hajj