شب یلدا؛ آخرین سنگر گفتگوی بی‌واسطه در عصر اسکرین‌ها

سعید ایریلوزادیان – صریرنیوز: مفهوم “صله رحم” که در ادبیات و تعالیم اخلاقی ما ریشه دوانده است، در عصر حاضر نیازمند بسترهای اجرایی عملی است. شب یلدا این بستر را فراهم می‌آورد؛ گردهمایی‌ای که سلسله مراتب سنی را مجدداً تعریف کرده و نقش محوری پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها را تثبیت می‌کند.

این تجمعات، در واقع، نوعی “انتقال دانش عمودی” محسوب می‌شود؛ جایی که روایت‌های شفاهی، ارزش‌ها و تاریخ شفاهی خانواده از نسل پیشین به نسل کنونی منتقل می‌گردد. از منظر روان‌شناسی اجتماعی، این شب به عنوان یک “ضدِ انزوا” عمل می‌کند.

شب یلدا، نیاز ذاتی انسان به تعلق گروهی و تأیید اجتماعی را از طریق نزدیکی با خویشاوندان ارضا می‌کند. فقدان این گردهمایی‌های ساختاریافته، می‌تواند منجر به افزایش نرخ تنهایی اجتماعی و تضعیف شبکه حمایتی خانواده شود.

در تحلیل رسانه‌ای، نباید یلدا را صرفاً به یک رویداد مصرفی تقلیل داد. این آیین، یک استراتژی خودکار برای حفظ هویت فرهنگی در برابر نیروهای همگن‌ساز جهانی‌سازی است. تمرکز بر خواندن دیوان حافظ و گپ‌وگفت‌های بی‌واسطه، ابزارهایی هستند که هویت جمعی را در مقابل هویت‌های فردی و مجازی تقویت می‌کنند.

با این حال، شکل‌گیری اقتصاد مدرن و افزایش هزینه‌های زندگی، چالشی جدی برای پایداری این آیین محسوب می‌شود. اگرچه شب یلدا به لحاظ مفهومی بر “همدلی” تأکید دارد، اما تبدیل شدن اجزای آن (مانند آجیل و میوه) به کالاهای لوکس در آستانه شب، فشارهای اقتصادی را بر خانواده‌ها تحمیل می‌کند. این امر، بُعد “اجباری بودن” صله رحم را تحت تأثیر قرار داده و ممکن است برخی خانواده‌ها را از مشارکت کامل در این آیین محروم سازد. تحلیلگران اجتماعی معتقدند که دولت‌ها و نهادهای فرهنگی باید با تمرکز بر تسهیل‌گری، نه مصرف، از تضعیف این رکن اساسی جامعه جلوگیری کنند.

در جوامع شهری متراکم، خانواده‌های هسته‌ای اغلب از نظر فیزیکی از خویشاوندان دورتر فاصله می‌گیرند. شب یلدا به عنوان یک “نقطه عطف زمانی”، این فاصله فیزیکی را به حداقل می‌رساند و امکان بازسازی روابط خویشاوندی را فراهم می‌سازد. نکته قابل توجه، استفاده از فناوری‌های ارتباطی برای مشارکت افراد ساکن در شهرها یا کشورهای دیگر است. این پدیده نشان می‌دهد که اگرچه بستر اصلی آیین، دیدار حضوری است، اما مفهوم صله رحم در حال انطباق دیجیتالی برای حفظ پیوند در جهانی با تحرک بالا است.

در پایان، شب یلدا یادآور این نکته است که مهم‌ترین سرمایه ما، نه ثروت مادی، بلکه ارتباطات انسانی و شبکه‌های عاطفی است که از طریق خانواده و خویشاوندان شکل می‌گیرد. بیایید در این شب، پاسدار سنت‌های نیکوی صله رحم باشیم و به جای تمرکز بر مصرف، بر هم‌نشینی و مهربانی تمرکز کنیم.