آیا میراث فرهنگی پاسخگوی نقد رسانه‌ها خواهد بود؟!

به گزارش خبرنگار صریرنیوز از تبریز، علیرغم تاکیدهای و هشدارهایی که قبل و حین مرمت سردر مسجد کبود در این رسانه انجام شد، اما متأسفانه شاهد مرمت غیراصولی و غیرحرفه‌ای این بنا هستیم و کارشناسان این حوزه متفق القول بر این باورند که مداخلات انجام شده غیرعلمی بوده و مسلم است که به دست افراد ناوارد و نابلد در زمینه مرمت آثار تاریخی انجام شده است.
چنین برمی‌آید که اگر شخصی حتی دو واحد از دروس مرمت را در مراکز علمی گذرانده باشد، توان آسیب جدی مانند اکنون را نخواهد داشت؛ لذا بدیهی است اداره کل میراث فرهنگی باید پاسخگوی این تخریب عظیم باشد. در این خصوص نظرات چند تن از کارشناسان، فارغ التحصیلان، متخصصان و اساتید این حوزه را جویا شده ایم که از بین هفت نفر کارشناس بنا به اصل امانتداری از درج نام سه نفر از آن ها خودداری شده است؛

نقد یکی از کارشناسان امر، دکتر بهنود گوهربین متخصص مرمت آثار تاریخی و مدرس دانشگاه در مورد مرمت اخیر مسجد کبود به این شرح است: در مرمت آثار شاخص نخست باید مطالعاتی دقیق و آزمایشگاهی انجام شود. فن شناسی اثر، نمونه برداری از مصالح، بررسی آلودگی‌های محیطی و تحلیل شیمیایی مصالح از مراحل ضروری کار است و بر اساس این نتایج، مبانی نظری مرمت نوشته و شیوه اجرایی تدوین می‌شود سپس طرح مصوب برای اجرا به میراث می رود اما به نظر می رسد در مسجد کبود این روند علمی کنار گذاشته شده است و متأسفانه مستندنگاری و آنالیز پیش از عملیات مرمت انجام نشده است که تفاوت میان مرمت علمی و مرمت استادکاری در همین‌ جاست. مرمت علمی پشتوانه پژوهشی دارد، اما مرمت استادکاری بدون مبانی نظری، صرفاً تجربه‌ اجرایی است. آنچه امروز در مسجد کبود می‌بینیم حذف نقش مرمت علمی است.

به نظر می‌رسد بخشی از نقوش اصیل بنا در اثر گچ‌کاری مخدوش یا حتی در زیر لایه های گچ پنهان شده است. ما در مرمت یک اصل مهم داریم به نام برگشت‌پذیری، یعنی هر اقدامی باید قابل بازگشت باشد و با کمترین آسیب قابلیت حذف داشته باشد، اما در اینجا دیگر چنین امکانی وجود ندارد. این موضوع خطرناک است، زیرا حذف این لایه‌ها خود با آسیب‌های بیشتر همراه خواهد بود.

حامد یعقوب زاده، مرمتگر و دانشجوی دکترای مرمت آثار دانشگاه هنر اصفهان نیز در نقد مرمت این اثر فاخر، بیان کرد: یادمان‌های تاریخی، آیینه‌هایی زنده از فرهنگ و نوآوری نسل‌های گذشته‌اند؛ میراثی که پیوند میان هویت ملی و حافظه جمعی را حفظ می‌کنند. این ارزش والا، وظیفه‌ای سنگین بر عهده ما می‌گذارد تا در مسیر حفاظت از آن‌ها، با نگاهی علمی و مسئولانه گام برداریم.مرمت آثار تاریخی، فرایندی صرفاً اجرایی نیست؛ بلکه دانشی میان‌رشته‌ای است که بر شناخت دقیق مصالح، تحلیل آسیب‌ها، بررسی ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی، و درک شرایط اقلیمی و تاریخی تکیه دارد. هر اقدامی بدون پشتوانه پژوهشی می‌تواند نه به حفظ اثر، بلکه به تسریع تخریب آن بینجامد. نمونه‌ای از این نگرانی را می‌توان در طرح اخیر مرمت سردر مسجد کبود تبریز مشاهده کرد. بررسی‌ها و تصاویر منتشرشده نشان می‌دهد که در برخی بخش‌ها از گچ برای پرکردن ریختگی کاشی‌ها استفاده شده است؛ در حالی‌که روشن است گچ در مجاورت رطوبت دچار واکنش‌های تخریب‌زا می‌شود و با انتقال نمک‌های محلول به لعاب کاشی، موجب پوسته‌ شدن و تخریب تزئینات می‌گردد.

چنین پیامدی برای هر کارشناس مرمت قابل پیش‌بینی است.هدف بازسازی، باید استحکام‌بخشی و ایجاد لایه‌ای فداشونده برای حفاظت بیشتر بخش‌های اصیل باشد؛ اما شواهد موجود چنین عملکردی را در این مرمت نشان نمی‌دهد. در کنار جنبه فنی، توجه به اصالت هنری و زیبایی‌شناسی اثر نیز ضروری است؛ چرا که بازآفرینی بدون درک روح اثر، در واقع بازسازی نیست، بلکه بازنویسی تاریخ است.امید می‌رود در ادامه روند حفاظت و مرمت این اثر بی‌بدیل، اصول علمی و هنری مرمت به‌ دقت رعایت شود تا مسجد کبود تبریز همچنان به‌عنوان نگینی از هنر و فرهنگ ایران، درخشان بماند.

همچنین بهشاد حسینی، دکترای مرمت آثار و مدرس دانشگاه و کارشناس میراث اصفهان در این خصوص گفت: اگر بخواهم بطور کلی نظرم را در این مورد بیان کنم باید بگویم وضعیت فعلی را نمی پسندم به دلیل اینکه از نظر مبانی نظری سفیدی گچ ها ویژگی های ظاهری بنا را تحت الشعاع قرار داده است و اثر از بعد ظاهری ناموزون شده است.

نظر دبیرکل سابق فراکسیون مرمت آثار تاریخی ایران، مهندس کریمی در مورد این اتفاق نیز چنین است: استفاده از گچ در مرمت امری اجتناب‌ناپذیر است اما در این اثر مشاهده می‌شود که این امر بدون توجه به رد داغی کاشی ها که از نظر فن شناسی بسیار حائز اهمیت بوده انجام شده و موجب پوشیده شدن آن ها شده است. از سوی دیگر گچی که بر روی ترک ها و ریز ترک های کاشی ها کشیده شده است با توجه به آب هوای تبریز به زودی متبلور(آسیب دندیریتی شدن) شده و موجب جدا شدن لعاب کاشی از بدنه آن می‌شود لذا از مرمت های اشتباهی که در سر در مسجد کبود تبریز انجام شده، کشیدن گچ بر تمامی سطوح است.

نقد و تحلیل عضو هیئت علمی دانشگاه هنراسلامی تبریز نیز در این باره به شرح زیر است: در رابطه با آنچه که مقارن با ۵۶۰مین سالگرد افتتاح مسجد کبود در آن اتفاق افتاده و من اسمش را تعمیرات می گذارم تا مرمت باید عرض کنم که فرصت مهمی در رابطه با مطالعات ساختارشناسی، فن شناسی و حتی حفاظت و مرمت این گونه از کاشی‌ها از کشور دریغ شده است. نکته مهم این رویداد این است که ما در جریان این نیستیم که براساس چه طرح مرمتی و مصوب در چه کمیته فنی در رابطه با این اثر و با کدام نظارت این تعمیر انجام شده است اما آنچه که مشاهده می شود محصولی نا کارامد است که موجب ارزش افزوده نشده است البته که اثر آسیب دیده را باید به حالت اصلی برگرداند و تداوم عمر اثر را پایدار کرد اما از اهداف مهم مرمت، ایجاد ارزش افزوده بر اثر است؛ بخصوص در مورد مسجد کبود که یک تابلو نقاشی و یک اثر فاخر زیبایی شناختی است حتما باید قبل از هر مداخله ای عموم مردم و علاقه مندان عمومی میراث در رابطه با این اثر از اینکه چرا اثر در حال مرمت است، چرا باید مرمتش انجام شود، چگونه و بر اساس چه طرحی باید مرمت شود و این مرمت چه میزان مداخله باید داشته باشد و این مداخله به اثر آسیب خواهد رساند یانه مطلع شوند حال آنچه که مشاهده می شود مداخله ای است که موجب آسیب به اثر و سیمای آن شده لذا آنچه که مردم می بینند را مخدوش کرده است و از نظر بنده اقدام انجام شده، گچ مالی است و بکار بردن لفظ مرمت اصلا صحیح نیست.

مرمت‌گر و فارغ‌التحصیل مرمت آثار تاریخی در باره مرمت مذکور گفت: بعد از مشاهده تصاویر این بنا بسیار متاسف و متاثر شدم چرا که در شهری که دانشگاه مرمت وجود دارد افراد غیر حرفه ای و بی سواد وارد کار می شوند البته صرف داشتن مدرک، کافی نیست و افراد باید هم تجربه ، هم مهارت و بعد مدرک و اهلیت این موضوع را داشته باشند تا مرمت انجام شده دقیق، علمی و حرفه ای باشد، متاسفانه این بنا در سال اخیر سومین بنایی است که میراث تبریز با بی تدبیری آن را به دست نااهلان سپرده و خسارات جبران ناپذیری به آثار و بناهای شاخص وارد کرده است. چندی پیش نیز عکس هایی از محراب مسجد جامع مرند و کتیبه سلجوقی آن به دستم رسید که متاسفانه آن بنا هم مانند مسجد کبود بدون مطالعه و پژوهش لازم به صورت استادکاری خراب شده است.

در خصوص مداخله اخیر که پرسیدید آیا این مرمت قابل دفاع است می توانم چنین پاسخ دهم که سهل ترین و کم هزینه ترین اقدامی که می توان انجام داد گچ زدن بر روی این آرایه ها بوده است به نظر می رسد میراث تبریز می خواسته صرفا آمارش را بالا ببرد و هدف، مرمت نبوده و به نوعی از سر باز کردن قضیه بوده است چون اگر چنین بود باید بسیار جدی تر و علمی تر برخورد می کرد و از لحاظ مبانی مرمت نیز نقدهایی وجود دارد : ۱ـ مداخله اخیر قابلیت مرمت مجدد را از بنا گرفته است . ۲ـ وارد کردن خدشه به اصالت بنا در اثر استفاده ناصحیح از گچ و عدم موزون سازی آن. ۳ـ از لحاظ شیمیایی نمک های موجود در گچ در معرض رطوبت باعث ایجاد ترکیبات اسیدی می شود که در طولانی مدت مخرب است.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی معتقد بود مداخله افراد غیر متخصص به هر نحو در آرایه ها و تزئینات معماری بخصوص بناهای شاخصی مانند مسجد کبود بزرگترین خطا محسوب می شود و از مداخلات انجام شده مشخص است که هیچ مطالعه ای قبل از شروع به کار انجام نشده است، طرح مرمتی وجود ندارد و صرفا با نظر شخصی پیش رفته است.

لازم به توضیح است؛ اگر اداره میراث تبریز مدعی‌ست که چاره‌ای جز گچ مالی این اثر نداشته و اگر چنین اقدامی نمی‌کرد آرایه‌ها فرو می‌ریختند؛ باید گفت که آیا مگر بنایی شاخص‌تر و با اهمیت‌تر از مسجد کبود در استان وجود دارد، چرا رسیدگی و مرمت سردر مهم‌ترین مسجد کشور باید چندین دهه طول بکشد تا به این وضعیت نابسامان و بدون چاره مبتلا شود کوتاهی از کیست!؟ چرا به بناهایی با اولویت کم رسیدگی شده اما این بنای مهم به فراموشی سپرده شده است! متاسفانه مشخص است که کار به دست کاردان نیست و گویا دوستان میراث تخصص لازم را در زمینه حفاظت و حراست از آثارمان ندارند.